Osmanlı’da Tanzimat Döneminde İslamcılık Etkisi

Devletin siyasal ve sosyal bütünlüğünü tüm müslümanların birliğinde gören düşünce hareketidir. Tazminata kadar devletin temel politikaları islami kurallar çerçevesinde belirleniyordu. Müslüman ve müslüman olmayan topluluklar arasında önemsenecek boyutlarda dinsel sorunlar çıkmamıştı. Devlet farklı dinlere mensup yurttaşlarına hoşgörülü yaklaşım içinde bulunuyordu. Fransız ihtilalinden sonra başlayan akımlar, Hristiyan toplulukları ulusal benliklerini ön plana çıkarma, siyasal ve dinsel hareketlere yönelme şeklinde etkiledi. Avrupa devletleri ve Rusya, Hristiyan halkın haklarını koruma gerekçesiyle Osmanlı Devleti‘nin iç işlerine karışarak, kışkırtma hareketleriyle toplumsal huzur ve barışı bozdular. Müslüman halk, Hristiyanların başlattığı hareketlere tepki duymaya başladı. Devleti parçalamaya yönelik ayaklanmalar karşısında devletin bütünlüğünü koruma amacıyla verilen ödünler azınlıkların temel amaçlarını değiştirmezken, müslüman halkın huzursuzluğunu arttırmaktaydı. Devletin sürekli olarak kötüye gitmesini İslamiyetten uzaklaşma eğilimlerine bağlayan gruplar, yeniden İslami uygulamalara dönülmesini istiyorlardı. Tanzimatı, İslamiyetten sapmak ve Hristiyanlığa yaklaşmak şeklinde yorumluyorlardı.

İslamcılar kendi aralarında iki ana gruba ayrılmıştı. Bir kısmı, Batı’nın yalnız bilim ve tekniğinin alınmasını, bunun dışında hiçbir şeyinin alınmamasını savunurken; diğer bir kısım ise bilim ve teknik de dahil olmak üzere Batı’nın hiçbir şeyinin alınmamasını, alınanların terk edilmesini, İslami kuralların ve uygulamaların devlet ve toplum düzenine tümüyle egemen olmasını istiyorlardı.

Tanzimat döneminde gelişen ve meşrutiyetin ilanıyla birlikte devletin resmi politikası haline gelen Osmancılık düşüncesinin başarısızlığa uğraması İslamcı düşünceyi alternatif haline getirdi. 1877 – 1878 Osmanlı – Rus Savaşı sırasında Balkanlarda müslüman halka yapılan katliamlar ve tüm Hristiyan toplulukların devleti parçalama hareketleri, İslamcı düşünceyi, devletin varlığını koruma hareketine dönüştürdü. Padişah II. Abdülhamit , I. Meşrutiyete son verdikten sonra Osmanlıcı politika yerine İslamcı politikaya yöneldi. İslamcılığı siyasal hareket haline getiren ve Halifelik nüfuzunu bu amaçla kullanan II. Abdülhamit, bir yandan devletin bütünlüğünü korumak, diğer yandan Hristiyan dünyası karşısında tutunabilmek için Dünya İslam Birliği‘ni kurmaya çalışmaktaydı. Çeşitli İslam ülkelerine elçiler göndererek onları halifelik çatısı altında toplama etkinliklerinde bulundu. Gayrimüslim unsurlarla Osmanlı bütünlüğünün sürdürülemeyeceğini, ancak müslüman topluluklarla bütünlüğün sağlanabileceğini düşünmekteydi.

II. Abdülhamit’in İslamcı politikalara yönelmesi İngilizleri harekete geçirdi. Pan Arabizm (Arap Birliği) propagandası ile Arap Ulusçuluğunu geliştiren İngilizler, onları bağımsızlık vaadi ile Osmanlı Devleti’nden ayırıp kendi egemenliği altına almaya çalışıyordu. İngiltere ile rekabet halinde bulunan Almanya, İslamcı politikaları destekleyerek Berlin – Bağdat hattı üzerinde dolaylı egemenlik oluşturmak istiyordu. Böylece hem İngilizlerin sömürgelerine giden yolları kesecek, hem de petrol kaynaklarını ele geçirecekti.

Ulusçuluk hareketleri karşısında etkinlik kazanamayan İslamcı potliakaların; Birinci Dünya Savaşı‘nda Padişahın Halife sıfatıyla yaptığı cihad çağrısı karşısında Arapların, İngilizler yanında  yer almasıyla başarısızlığa uğradığı görüldü.